Archeologia biblijna: tabliczki z Nuzi

Współczesny proces adopcji, polegający na przyjęciu do rodziny obcej osoby i stworzeniu stosunku podobnego do pokrewieństwa, oparty jest zasadniczo o model wypracowany w starożytnym Rzymie. Dokładnie ta sama rzymska koncepcja została wykorzystana przez apostoła Pawła w Liście do Rzymian oraz Galatów, gdzie autor zarysowuje teologiczne podstawy chrześcijańskiej doktryny o usynowieniu [1]. Najwcześniejsze biblijne przykłady adopcji znajdujemy jednak już w Starym Testamencie, gdy Mojżesz – będący potomkiem egipskich niewolników – został zaadoptowany przez córkę faraona, albo też bezdzietny Abraham – nie mając biologicznego potomstwa – zaadoptował swojego niewolnika Eliezera, który stał się następnie pełnoprawnym dziedzicem jego majątku [2]. Tym, co dręczyło niektórych uczonych, nie tyle była praktyka adopcji obecna w Nowym, ale właśnie w Starym Testamencie, gdyż nie istniały wystarczająco silne przesłanki pozabiblijne potwierdzające powszechność podobnych zwyczajów u współczesnych Mojżeszowi czy Abrahamowi [3]. Te silnie sceptyczne nastroje, jakie wyrosły wokół wielu praktyk społecznych opisanych na najwcześniejszych stronicach Biblii, zostały jednak zupełnie odmienione dzięki znaleziskom archeologicznym pochodzącym z 1925 roku.

Tabliczki z Nuzi a dzieje hebrajskich patriarchów

W latach 1925 – 1933 zespół amerykańskich archeologów dokonał imponującego odkrycia [4]. Pracując w północno-wschodniej części Iraku, na obszarze Nuzi (akad. Gasur, obecnie Yorghan Tepe) – starożytnego miasta Mezopotamii położonego blisko rzeki Tygrys – odkryto bogate archiwa zawierające blisko 20,000 tabliczek glinianych pokrytych pismem klinowym w języku akadyjskim [5]. Najcenniejszą z historycznego punktu widzenia część znaleziska stanowi zbiór tabliczek pomyślanych na kształt współczesnej kroniki rodzinnej, obejmujących sukcesywnie sześć pokoleń żyjących na przestrzeni lat 1450 – 1350 p.n.e., tj. w okresie bezpośrednio poprzedzającym starotestamentowych patriarchów. Tabliczki wykopane w Nuzi okazały się posiadać nieocenioną wartość w kontekście archeologii biblijnej, gdyż umożliwiły całkowicie świeże spojrzenie na najwcześniejsze tradycje hebrajskie oraz rzuciły zupełnie nowe światło na instytucje socjalne, ekonomiczne, religijne i prawne funkcjonujące wśród Hurytów zamieszkujących ówczesne centrum administracyjne północnego Iraku.

Ogólne przybliżenie bezcennej wartości tabliczek z Nuzi dla potwierdzenia rzetelności wielu opisów starotestamentowych warto zacząć od spostrzeżenia, iż zanim odkrycia z Nuzi w ogóle wyszły na światło dzienne, Huryci – lud wywodzący się z Wyżyny Armeńskiej, później zasiedlający Mezopotamię – byli wspominani niemal wyłącznie w Pięcioksięgu Mojżeszowym [6]. Ponieważ źródła pozabiblijne były w tym zakresie szczątkowe i w większości na temat starożytnych Hurytów po prostu milczały, część uczonych podejmujących problematykę otwarcie poddawało w wątpliwość, czy taki naród w ogóle kiedykolwiek istniał [7]. Badania archeologiczne w Yorghan Tepe nie tylko wytrąciły oręż sceptykom, ale dowiodły ponad wątpliwość, że Huryci w rzeczywistości odgrywali kluczową rolę w kształtowaniu kultury starożytnego Bliskiego Wschodu [8].

Co jednak najbardziej fascynuje w odkryciu z Nuzi to fakt, że w sposób absolutnie niepozostawiający złudzeń świadczą o historycznej wiarygodności paralelnych relacji starotestamentowych, osadzając je we właściwym kontekście kulturowym tamtych czasów. Na szczególną uwagę zasługują tutaj następujące epizody biblijne:

    • Jeden z najbardziej znaczących patriarchów hebrajskich, Abraham, był bezdzietny, gdyż jego żona była bezpłodna. Z opisów zawartych w Księdze Rodzaju czytelnik dowiaduje się, że wraz z żoną Sarą zdecydowali się adoptować swojego niewolnika, Eliezera z Damaszku, aby stał się dziedzicem ich majątku [9]. W późniejszym czasie Sara decyduje się ofiarować mężowi swoją służącą, Hagar, aby mogła ona wydać na świat biologicznego potomka Abrahama, chłopca o imieniu Ismael [10]. Z biegiem jednak czasu Sara poczęła i o własnych siłach narodziła Izaaka. W rezultacie, to właśnie on stał się pełnoprawnym dziedzicem, chociaż z trójki chłopców pretendujących do tej roli był przecież najmłodszy. Tabliczki z Nuzi zawierają wiarygodne opisy podobnych trudności natury prawnej.
    • Kiedy Izaak, kolejny z wielkich patriarchów Izraela, zapragnął poślubić Rebekę, Laban – brat przyszłej panny młodej – był tym, który prowadził rozmowy i negocjacje na temat ożenku, chociaż wpierw zapytał swą siostrę o jej zgodę [11]. Kiedy jednak sprawa dotyczyła poślubienia córek Labana przez mężczyznę o imieniu Jakub, panny młode nie były już konsultowane. Taki zwyczaj odzwierciedlają również zwyczaje zrekonstruowane na podstawie zapisów na tabliczkach glinianych z Nuzi: gdy brat aranżował wesele swojej siostry, w zupełności polegał na jej opinii. Gdy jednak czynił to ojciec, posiadał całkowitą dowolność.
    • Starotestamentowa historia Judy i Tamar przybliża praktykę małżeństw lewirackich, które opisane są również na tabliczkach z Nuzi [12]. Zgodnie z ówczesnym zwyczajem, wdowie nie wolno było wyjść za mąż za kogoś spoza kręgów rodzinnych zmarłego męża. Była to raczej odpowiedzialność brata zmarłego, aby poślubić wdowę.
    • Bracia Józefa obawiali się, że ich ojciec może zechcieć wytypować najmłodszego członka rodziny jako dziedzica całego majątku, toteż powodowani zazdrością planowali Józefa zgładzić [13]. Tabliczki z Nuzi zawierają przesłanki mówiące, że pozostawało to w całkowitej gestii ojca, aby na dziedzica wskazać któregokolwiek ze swoich synów, niekoniecznie pierworodnego.
    • W Księdze Rodzaju Laban zaprzysięga Jakuba, biorąc Boga na świadka, aby nie obchodził się w sposób krzywdzący z jego córkami, ani też nie brał sobie żadnych innych żon prócz tych, które poślubił [14]. Symetryczne prohibicje zostały odnalezione w licznych aktach małżeńskich odkopanych w Nuzi.

Stary Testament – historycznie niewiarygodny?

Odkrycia archeologiczne z lat 1925 – 1933 bezsprzecznie stanowią garść ważkich argumentów dla biblistów oraz historyków zajmujących się badaniem okresu starożytności. Cytując za profesorem Peterem Enns, „dokumenty z Nuzi są bardzo pomocne w nakreśleniu ogólnego kontekstu historycznego, w którym umiejscowić należy [starotestamentowe] opisy dotyczące najwcześniejszych protoplastów współczesnego Izraela” [15]. Analogiczne stanowisko zajmuje Bryant Wood, przedstawiciel Associates for Biblical Research: „Nigdzie na starożytnym Bliskim Wschodzie rewerencja tego typu dla dokumentów rodzinnych nie może zostać odnaleziona, poza środowiskiem Starego Testamentu. Na sposób pośredni praktyki z Nuzi umacniają stanowisko, iż Księga Rodzaju oraz inne księgi historyczne Starego Testamentu są zakorzenione w rzeczywistych archiwach rodzinnych, klanowych i plemiennych, starannie przekazywanych z pokolenia na pokolenie” [16].

 


Przypisy bibliograficzne:

[1] Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Nowy Przekład [Biblia Warszawska]. Warszawa: Towarzystwo Biblijne w Polsce, 1996. ISBN 83-85260-03-X. Rz 8:14-17, s. 1216, Ga 4:5, s. 1258.

[2] Ibid., Wj 2:10, s. 64, Rdz 15:2-4, s. 19.

[3] Gary M. Gulan, 1989. Nuzi Tablets and the Discovery of Adoption, p.1.

[4] Ernest René Lacheman et al., 1989. Studies on the Civilization and Cultura of Nuzi and the Hurrians, 11 vols.

[5] Bryant G. Wood, 2006. Great Discoveries in Biblical Archaeology: The Nuzi Tablets

[6] Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Nowy Przekład [Biblia Warszawska]. Warszawa: Towarzystwo Biblijne w Polsce, 1996. ISBN 83-85260-03-X. Rdz 14:6, s. 18, Pwt 2:12, s. 196.

[7] Francis William Newman, 1853. A History of the Hebrew Monarchy: From the Administration of Samuel to the Babylonish Captivity, p.179.

[8] M. A. Morrison, 1996. “Nuzi”, ed. David Noel Freedman, Anchor Bible Dictionary, pp.1156–62.

[9] Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Nowy Przekład [Biblia Warszawska]. Warszawa: Towarzystwo Biblijne w Polsce, 1996. ISBN 83-85260-03-X. Rdz 15:2-3, s. 19.

[10] Ibid., Rdz 16:1–4, s. 19.

[11] Ibid., Rdz 24:57–58, s. 29.

[12] Ibid., Rdz 38:1–11, s. 46.

[13] Ibid., Rdz 37:1–36, s. 45-46.

[14] Ibid., Rdz 31:50, s. 39.

[15] Peter Enns, 2005. Inspiration and Incarnation. p. 50

[16] Bryant G. Wood, 2006. Great Discoveries in Biblical Archaeology: The Nuzi Tablets.

The following two tabs change content below.
Mateusz Jakubowski

Mateusz Jakubowski

Doktor nauk technicznych. Studia wyższe ukończył z dyplomem Magna Cum Laude, zaś jego dysertacja doktorska uzyskała wyróżnienie Polskiej Akademii Nauk. Zajmuje go interakcja pomiędzy nauką a wiarą oraz rola rozumu w syntetycznym wyjaśnieniu Wszechświata.

Podziel się swoją opinią!