Poncjusz Piłat: historia wyryta w skale

Poncjusz Piłat: historia wyryta w skale

Współczesny świat chrześcijański bez chwili wahania potrafi wskazać wydarzenie, które na zawsze osławiło postać Poncjusza Piłata, piątego prefekta rzymskiej prowincji Judea (26-36 n.e.), mianowicie: proces i ukrzyżowanie Jezusa Chrystusa. O tym, jak istotną Piłat jest postacią we współczesnej kulturze, najdobitniej niech świadczy fakt, że poza Jezusem i Marią jest jedynym człowiekiem, którego imię pojawia się w chrześcijańskim Credo. Mimo szerokiej dziś rozpoznawalności, a nawet uznania za świętego w Kościele etiopskim, egzystencja Piłata była w nieodległej przeszłości szeroko i bezpośrednio kwestionowana przez świeckich historyków, toteż historyczna wiarygodność relacji Nowego Testamentu stanęła pod wielkim znakiem zapytania.  Taki stan rzeczy utrzymywał się do roku 1961.

Postać historyczna czy chrześcijańska mitomania?

Czytelnik Biblii po raz pierwszy spotyka się z Poncjuszem Piłatem pewnego wczesnego poranka, na dzień przed żydowskim świętem Paschy. To właśnie wtedy arcykapłani, za przyzwoleniem Sanhedrynu, najważniejszej instytucji religijnej i sądowniczej ówczesnego Izraela, przywiedli przed sędziowskie krzesło osławionego i charyzmatycznego nauczyciela – Jezusa z Nazaretu, którego aresztowali poprzedzającej nocy, wnosząc do Poncjusza Piłata o jego osądzenie i skazanie na śmierć w oparciu o rzymskie prawodawstwo. Wątek ten konsekwentnie pojawia się we wszystkich czterech ewangeliach kanonicznych i w efekcie postać Piłata wymieniana jest imiennie w Nowym Testamencie aż pięćdziesiąt trzy (53) razy, przy czym cztery (4) odniesienia posiadają charakter poza ewangeliczny: trzykrotnie (3) Piłat pojawia się w treści Dziejów Apostolskich oraz jedną (1) wzmiankę czyni apostoł Paweł w pierwszym Liście do Tymoteusza [1]. Chociaż apetyt rozbudza już sama ilość odniesień, to jednak – co równie ciekawe – w relacjach biblijnych znajdujemy doprecyzowanie roli, jaką Piłat miał pełnić w ówczesnym imperium rzymskim. Godny odnotowania jest fakt, że siedmiokrotnie (7) ewangelista Mateusz stwierdza, że Poncjusz Piłat był namiestnikiem, zaś myśl tę uzupełnia Łukasz (1) zauważając, że obszarem jego autorytetu objęta była rzymska prowincja Judea [2].

Cała scena związana z procesem i ukrzyżowaniem Jezusa Chrystusa, chociaż zawiera imponująco precyzyjne odniesienia do rzekomego czasu oraz domniemanych postaci historycznych, w oczach relacjonujących ją ewangelistów stanowi epizod szerszej narracji teologicznej, ukazującej Jezusa jako Syna Bożego, odrzuconego przez własny naród i ostatecznie zamordowanego rękoma rzymskich żołnierzy. I chociaż nikt nie został opisany przez ewangelistów tak pieczołowicie pod względem psychologicznym jak właśnie Poncjusz Piłat, to jednak wielu świeckich historyków kwestionowało wiarygodność przywołanych historii [3]. Ponieważ poza zapisami ewangelistów nie istniały żadne przesłanki archeologiczne uwiarygadniające historyczność postaci Piłata – żadnych zwojów, papirusów, inskrypcji czy autentycznych listów adresowanych do Rzymu – skąpe wzmianki uczynione przez Józefa Flawiusza, Filona z Aleksandrii oraz Korneliusza Tacyta nie okazały się wystarczająco wyraziste dla wielu XX-wiecznych uczonych, aby uznać, że scharakteryzowany przez nowotestamentowych autorów Poncjusz kiedykolwiek w ogóle istniał. Najpewniej taki impas trwałby nadal, triumfalnie godząc w historyczną wiarygodność relacji biblijnych, gdyby nie przełomowe wydarzenie, jakie miało miejsce w roku 1961.

Z pozdrowieniami od prefekta!

W czerwcu 1961 roku włoscy archeologowie pracujący pod kierownictwem Dr Antonio Frova odkryli wapienną tablicę o szerokości 82 cm i wysokości 68 cm, która spoczywała pod ruinami amfiteatru w Cezarei Nadmorskiej (Caesarea Maritima), zbudowanego na polecenie Heroda Wielkiego [4]. Na czołowej stronie bloku widniała łacińska inskrypcja stanowiąca część dłuższej dedykacji, pod którą znajdujemy dobrze zachowany podpis jej autora. Popularnie cytowana rekonstrukcja treści zawartej na bloku skalnym jest następująca: [Caesariens(ibu)]s Tiberiéum [Pon]tius Pilatus [praef]ectus Iuda[ea]e [d]e[dit] – „Poncjusz Piłat, prefekt Judei, podarował Tiberieum mieszkańcom Cezarei”. Autentyczność odnalezionego artefaktu nie budzi wątpliwości, gdyż od roku 6 n.e. to właśnie Cezarea stanowiła administracyjną stolicę rzymskiej prowincji Judea, w której namiestnikiem był Poncjusz Piłat [5].

Kluczowe słowo zawarte w inskrypcji jest dość tajemnicze: Tiberieum. Można domniemywać, że chodzi o kompleks zabudowań koncentrujących wokół świątyni, wzniesionych na cześć cesarza Tyberiusza [6]. Inskrypcja ukazywałaby wtedy Piłata śmiało proklamującego wyrazy swojego uznania względem imperatora. Był lizusem, czy wyrażał swoje prawdziwe odczucia? Cokolwiek było prawdą, Tiberieum oferuje nowe dreszcze, gdy spoglądamy na uszczypliwą uwagę Żydów pod adresem Piłata: „Jeśli tego wypuścisz, nie jesteś przyjacielem cesarza” [7].

Chociaż pierwsza linijka inskrypcji pozostaje przedmiotem wielu dyskusji i spekulacji, to jednak najcenniejszą informację dostarcza linijka trzecia, z której dowiadujemy się nie tylko, że Poncjusz Piłat wzmiankowany w pismach nowotestamentowych jest postacią autentyczną, ale również, że oficjalny tytuł Piłata brzmiał „prefekt” (praefectus) [8][9].  Interesujące, że w świetle tak spektakularnego odkrycia zarówno Józef Flawiusz jak i Tacyt nieprawidłowo używali w odniesieniu do Poncjusza tytułu prokuratora (procurator), który przecież był używany dopiero po roku 44 n.e., gdy Judea po raz drugi została podbita przez legiony rzymskie. Wcześniej namiestnicy tej prowincji byli niższej rangi, bo tylko prefekta. Ewangelie natomiast na określenie funkcji pełnionej przez Piłata poprawnie używają terminu ogólnego, tłumaczonego jako namiestnik (gr. hégemón).

Nowy Testament – historycznie niewiarygodny?

Pomimo kiepskiej reputacji historycznej, jaką do roku 1961 otoczono rzymskiego prefekta Poncjusza Piłata, odkrycia archeologiczne prowadzone na obszarze współczesnego Izraela upewniły w przekonaniu co do autentyczności miejsc oraz postaci wymienionych w relacjach ewangelicznych. Ostatecznie, inskrypcja Piłata jest jedną z wielu przesłanek, dla których Nowy Testament, stanowiący fundament chrześcijańskiej teologii, nie ma się czego obawiać w starciu z rygorystycznymi metodami współczesnej metodologii naukowej. Raczej, może tylko zyskać [10].

Oryginalna wapienna tablica jest obecnie wystawiona w Muzeum Izraela w Jerozolimie, natomiast jej replika może być oglądana w Muzeum Archeologicznym w Milanie, jak również w samej Cezarei Nadmorskiej, gdzie też została odnaleziona [11]. Morze powinno było z niej wypłukać wszelkie ślady rylca. Wtórne umiejscowienie powinno było zamienić tablicę w nieczytelny rumosz. A jednak – jakkolwiek niewiarygodne jest, że wapienny blok uchował się w obecnej postaci – inskrypcja Piłata zapewnia jedyne, rzetelne oraz historycznie wiarygodne ogniwo między nami a człowiekiem, na rozkaz którego wieczne zbawienie ludzkości mogło stać się faktem.

 


Bibliografia:

[1] Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Nowy Przekład z języków hebrajskiego i greckiego opracowany przez Komisję Przekładu Pisma Świętego. Towarzystwo Biblijne w Polsce. Warszawa 1996. /dalej skrót: BW/

Mt 27:2,13,17,22,24,58a,58b,62,65; Mrk 15:1,2,4,5,9,12,14,15,43,44; Łk 3:1, 13:1, 23:1,3,4,6,11,12,13,20,24,52;

J 18:29,31,33,35,37,38, 19:1,4,5,6,8,10,12,13,15,19,22,38; Dz 3:13, 4:27, 13:28; 1 Tm 6:13.

[2] Tamże, Mt 27:2,11a,11b,14,15,21,27; Łk 3:1.

[3] Agambien, G. 2013. Piłat i Jezus. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, s. 130.

[4] White, A. 1964. “Review of A. Frova, L’iscrizione di Ponzio Pilato a Cesarea”. The Journal of Roman Studies, 54, s. 258.

[5] Ben-Sasson, H.H. 1976. A History of the Jewish People. Cambridge: Harvard University Press, s. 247.

[6] Wroe, A. 1999. Pilate: The Biography of an Invented Man. London: Jonathan Cape, ss. 82-84.

[7] BW. J 19:12.

[8] Reed, J. 2002. Archaeology and the Galilean Jesus: a re-examination of the evidence. Harrisburg, PA: Trinity Press International, s. 18.

[9] Evans, C. 1994. Studying the historical Jesus: evaluations of the state of current research. Leiden: Brill, s. 465.

[10] Sproul, R.C. 1982. Reason to Believe. A response to common objections to Christianity. Grand Rapids: Zondervan, s. 27.

[11] Vardaman, J. 1962. A New Inscription Which Mentions Pilate as ‚Prefect’. Journal of Biblical Literature, LXXXI, ss. 70–71.

Mateusz Jakubowski
Autor
Mateusz Jakubowski

Subscribe

Recent posts