Zwyczaje patriarchów utrwalone na tabliczkach z Nuzi

Zwyczaje patriarchów utrwalone na tabliczkach z Nuzi

Współczesny proces adopcji, polegający na przyjęciu do rodziny obcej osoby i stworzeniu stosunku podobnego do pokrewieństwa, oparty jest zasadniczo o model wypracowany w starożytnym Rzymie. To właśnie rzymska koncepcja została wykorzystana przez apostoła Pawła w Liście do Rzymian oraz Galatów, gdzie autor zarysowuje teologiczne podstawy chrześcijańskiej doktryny o usynowieniu [1]. Najwcześniejsze biblijne przykłady adopcji znajdujemy jednak już w Starym Testamencie, gdy Mojżesz – będący potomkiem egipskich niewolników – został zaadoptowany przez córkę faraona, albo też bezdzietny Abraham – nie mając biologicznego potomstwa – zaadoptował swojego niewolnika Eliezera, który stał się następnie pełnoprawnym dziedzicem jego majątku [2]. Tym, co dręczyło niektórych uczonych, była nie tyle praktyka adopcji obecna w Nowym, ale właśnie w Starym Testamencie, gdyż nie istniały wystarczająco silne przesłanki pozabiblijne potwierdzające powszechność podobnych zwyczajów u współczesnych Mojżeszowi czy Abrahamowi [3]. Te silnie sceptyczne nastroje, jakie wyrosły wokół wielu praktyk społecznych opisanych na najwcześniejszych stronicach Biblii, zostały jednak zupełnie odmienione dzięki znaleziskom archeologicznym pochodzącym z 1925 roku.

Tabliczki z Nuzi a dzieje hebrajskich patriarchów

W latach 1925-1933 zespół amerykańskich archeologów dokonał imponującego odkrycia [4]. Pracując w północno-wschodniej części Iraku, na obszarze Nuzi (akad. Gasur, obecnie Yorghan Tepe) – starożytnego miasta Mezopotamii położonego blisko rzeki Tygrys – odkryto bogate archiwa zawierające blisko 20,000 tabliczek glinianych pokrytych pismem klinowym w języku akadyjskim [5]. Najcenniejszą z historycznego punktu widzenia część znaleziska stanowi zbiór tabliczek pomyślanych na kształt współczesnej kroniki rodzinnej, obejmujących sukcesywnie sześć pokoleń żyjących na przestrzeni lat 1450-1350 p.n.e., tj. w okresie bezpośrednio poprzedzającym starotestamentowych patriarchów. Tabliczki wykopane w Nuzi okazały się posiadać nieocenioną wartość w kontekście archeologii biblijnej, gdyż umożliwiły całkowicie świeże spojrzenie na najwcześniejsze tradycje hebrajskie oraz rzuciły nowe światło na instytucje socjalne, ekonomiczne, religijne i prawne funkcjonujące wśród Hurytów zamieszkujących ówczesne centrum administracyjne północnego Iraku.

Ogólne przybliżenie bezcennej wartości tabliczek z Nuzi dla potwierdzenia rzetelności wielu opisów starotestamentowych warto zacząć od spostrzeżenia, iż zanim odkrycia z Nuzi w ogóle wyszły na światło dzienne, Huryci – lud wywodzący się z Wyżyny Armeńskiej, później zasiedlający Mezopotamię – byli wspominani niemal wyłącznie w Pięcioksięgu Mojżeszowym [6]. Ponieważ źródła pozabiblijne były w tym zakresie szczątkowe i w większości na temat starożytnych Hurytów milczały niczym głaz, część uczonych podejmujących problematykę otwarcie poddawało w wątpliwość, czy taki naród w ogóle kiedykolwiek istniał [7]. Badania archeologiczne w Yorghan Tepe nie tylko wytrąciły oręż sceptykom, ale dowiodły ponad wątpliwość, że Huryci w rzeczywistości odgrywali kluczową rolę w kształtowaniu kultury starożytnego Bliskiego Wschodu [8].

Co jednak najbardziej fascynuje w odkryciu z Nuzi to fakt, że w sposób niepozostawiający cienia złudzeń nadają atest historycznej wiarygodności paralelnym relacjom starotestamentowym, osadzając je we właściwym kontekście kulturowym tamtych czasów. Na szczególną uwagę zasługują choćby następujące epizody biblijne:

  • Jeden z najbardziej znaczących patriarchów hebrajskich, Abraham, był bezdzietny, gdyż jego żona była bezpłodna. Z opisów zawartych w Księdze Rodzaju czytelnik dowiaduje się, że wraz z żoną Sarą zdecydowali się adoptować swojego niewolnika, Eliezera z Damaszku, aby stał się dziedzicem ich majątku [9]. W późniejszym czasie Sara decyduje się ofiarować mężowi swoją służącą, Hagar, aby mogła ona wydać na świat biologicznego potomka Abrahama, chłopca o imieniu Ismael [10]. Z biegiem jednak czasu Sara poczęła i o własnych siłach narodziła Izaaka. W rezultacie, to właśnie on stał się pełnoprawnym dziedzicem, choć z trójki chłopców pretendujących do tej roli był najmłodszy. Tabliczki z Nuzi zawierają wiarygodne opisy podobnych trudności natury kulturowej oraz prawnej.
  • Niektóre tabliczki, określane mianem „tabliczek siostrzeństwa” (ang. tablets of sistership), charakteryzują porozumienia na mocy których mężczyzna mógł adoptować kobietę na swoją siostrę. W tradycji Hurytów żona mogła się cieszyć większymi przywilejami, gdy równolegle posiadała status siostry swojego męża. W takim wypadku sporządzano dwa osobne dokumenty: jeden celem sankcjonowania związku małżeńskiego, drugi dla sankcjonowania siostrzeństwa. Mogłoby to tłumaczyć, dlaczego Abraham oraz Izaak określali swoje żony również mianem swoich sióstr [11].
  • Kiedy Izaak, kolejny z wielkich patriarchów Izraela, zapragnął poślubić Rebekę, Laban – brat przyszłej panny młodej – był tym, który prowadził rozmowy i negocjacje na temat ożenku, chociaż uprzednio zapytał swą siostrę o jej zgodę [12]. Kiedy jednak sprawa dotyczyła poślubienia córek Labana przez mężczyznę o imieniu Jakub, panny młode nie były już konsultowane. Analogiczny mechanizm odzwierciedlony jest również w zwyczajach zrekonstruowanych na podstawie zapisów na tabliczkach glinianych z Nuzi: gdy brat aranżował wesele swojej siostry, w zupełności polegał na jej opinii. Gdy jednak czynił to ojciec, posiadał całkowitą dowolność.
  • W Księdze Rodzaju Laban zaprzysięga Jakuba, biorąc Boga na świadka, aby nie obchodził się w sposób krzywdzący z jego córkami, ani też nie brał sobie żadnych innych żon prócz tych, które poślubił [13]. Symetryczne prohibicje zostały odnalezione w licznych aktach małżeńskich odkopanych w Nuzi.
  • Bracia Józefa obawiali się, że ich ojciec może zechcieć wytypować najmłodszego członka rodziny jako dziedzica całego majątku, toteż powodowani zazdrością planowali Józefa zgładzić [14]. Tabliczki z Nuzi zawierają przesłanki mówiące, że pozostawało to w całkowitej gestii ojca, aby na dziedzica wskazać któregokolwiek ze swoich synów, niekoniecznie pierworodnego.
  • Starotestamentowa historia Judy i Tamar przybliża praktykę małżeństw lewirackich, które opisane są również na tabliczkach z Nuzi [15]. Zgodnie z ówczesnym zwyczajem, wdowie nie wolno było wyjść za mąż za kogoś spoza kręgów rodzinnych zmarłego męża. Była to raczej odpowiedzialność brata zmarłego, aby poślubić wdowę.

Stary Testament – historycznie niewiarygodny?

Odkrycia archeologiczne z lat 1925-1933 bezsprzecznie stanowią garść ważkich argumentów dla biblistów oraz historyków zajmujących się badaniem okresu starożytności. Cytując za profesorem Peterem Enns:

„Dokumenty z Nuzi są bardzo pomocne w nakreśleniu ogólnego kontekstu historycznego, w którym umiejscowić należy [starotestamentowe] opisy dotyczące najwcześniejszych protoplastów współczesnego Izraela” [16]

Analogiczne stanowisko zajmuje Bryant Wood, przedstawiciel Associates for Biblical Research:

„Nigdzie na starożytnym Bliskim Wschodzie rewerencja tego typu dla dokumentów rodzinnych nie może zostać odnaleziona, poza środowiskiem Starego Testamentu. Na sposób pośredni praktyki z Nuzi umacniają stanowisko, iż Księga Rodzaju oraz inne księgi historyczne Starego Testamentu są zakorzenione w rzeczywistych archiwach rodzinnych, klanowych i plemiennych, starannie przekazywanych z pokolenia na pokolenie” [17]

 


Bibliografia:

[1] Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Nowy Przekład z języków hebrajskiego i greckiego opracowany przez Komisję Przekładu Pisma Świętego. Nowy Testament, Rz 8:14-17; Ga 4:5. Towarzystwo Biblijne w Polsce. Warszawa 1996. /dalej skrót: BW/

[2] Tamże, Wj 2:10, Rdz 15:2-4.

[3] Gary M. Gulan, 1989. Nuzi Tablets and the Discovery of Adoption. Beyondthepulpit.com (dostęp 13.12.2018).

[4] Ernest René Lacheman et al., 1989. Studies on the Civilization and Cultura of Nuzi and the Hurrians. Winona Lake, IN: Eisenbrauns, 11 vols.

[5] Bryant G. Wood, 2005. Great Discoveries in Biblical Archaeology: The Nuzi Tablets. Bible and Spade 1.2 [Spring 1988]: 27

[6] BW. Rdz 14:6; Pwt 2:12.

[7] Francis William Newman, 1853. A History of the Hebrew Monarchy: From the Administration of Samuel to the Babylonish Captivity. London: John Chapman, s. 179.

[8] M. A. Morrison, 1996. Nuzi, ed. David Noel Freedman, Anchor Bible Dictionary. London: Doubleday & Company, ss. 1156–62.

[9] BW. Rdz 15:2-3.

[10] Tamże, Rdz 16:1–4.

[11] Tamże, Rdz 12:11-13, 20:2, 26:7.

[12] Tamże, Rdz 24:57–58.

[13] Tamże, Rdz 31:50.

[14] Tamże, Rdz 37:1–36.

[15] Tamże, Rdz 38:1–11.

[16] Peter Enns, 2005. Inspiration and Incarnation. Grand Rapids: Baker Academic, s. 50.

[17] Bryant G. Wood, 2005. Great Discoveries in Biblical Archaeology: The Nuzi Tablets. Bible and Spade 1.2 [Spring 1988]: 27.

Mateusz Jakubowski
Autor
Mateusz Jakubowski

Subscribe

Recent posts